Iglesias de Navarra

Zangozako alde zaharraren erdian, Done Jakue Apostoluari eskainitako parrokia-eliza dago. Tenplua hiri honetako jendearen fede sakonari esker eraiki zen, eta mendeetan zehar eliztarrek, bidaiari eta erromes ugarik bisitatu zuten Konpostelarako bidean, bake, biltze eta otoitz uneak bilatzeko.

Ongi etorri. Historiaz eta espiritualtasunez gainezka dagoen tenplu bikain hau bisitatzera gonbidatzen zaitugu. Jakue Nagusiaren elizari buruzko lehen aipamena Iruñeko Antso gotzainaren 1135. urteko dokumentu batean dago, eta, beraz, XII. mendean sortu zen. Harresiari lotutako eliza-gotorleku gisa proiektatu zen. Tenplua hainbat fasetan eraiki zen XII. eta XIII. mendeen artean. Hasieran, burualdea zirkuluerdi-formako abside hirukoitzarekin eraiki zen, eta portada nagusia, erromaniko berantiarreko estiloan; XIII. mendean, berriz, hiru habearteak estilo gotikoan eraiki ziren. 1365. urtera arte ez zen obra amaitutzat eman presbiteriotik irteten den dorre prismatiko almenadun erraldoia eraikita.

“Bidea konbertitzeko eta penitentziarako bidea da, Metanoiaren zentzu klasikoan, barne-aldaketa. Batek Done Jakue bidean aldatzen ez badu, alferrik da erromesaldiak behin eta berriz errepikatzea”

Tenplura sartu aurretik, ikus dezagun portada nagusi soila. Arkibolta eta kapitel delikatuekin atxikita dauden sei zutabeek tinpanoa eusten dute. Bertan, Jakue Apostoluaren irudi polikromatua aurkitzen dugu. Maskor bat, Donejakue Bidearen ikurra, idulki gisa erabiltzen da. Alboetan bi erromes ditu belauniko, eta badirudi interlagioa eskatzen dutela. Apostoluak bezala, Konpostelara doazen erromesen ohiko janzkera janzten dute: kapa, esklabina, maskorra eta pordoia.

Igaro dezagun barruti sakratura sartzeko atalasea. Ikus dezakezunez, tenpluaren barrualdea handia eta zabala da, hiru nabeko basilika-oinplanokoa. Erdikoa albokoak baino altuagoa da eta gurutze-gangaz errematatuta daude. Kapitelak eta hormak Done Jakueren inspirazioko irudi eta sinboloekin ornatuta daude, hala nola maskorrekin edo pordoiekin. Hasteko, eskuinetara dagoen Epistolaren nabera jo behar dugu. Hona hemen Zangozako biztanleen artean debozio handiko “Erremedioen Kristoa”. Gurutziltzatuaren ezkerraldean kutxa metaliko bat dago, eta bertan euro bateko txanpon bat sartuta eliza osoa argiztatzeko hiru minutu izango dituzu. Alboko kaperarako sarreraren alboetan zirkuluerdi-formako burdin hesiak daude, elizaren antzinako pulpituetakoak. Pulpitu horiek, 1971ko eraberritzearen ondoren, ez ziren erabili soinu-sistema modernoago bat sartu zelako. Eta “burdin sare” hauen bi aldeetan, Karmengo Ama Birjinaren irudia eta Jainkozko Errukiaren Jesusen mihisea daude. Kaperan gurutziltzatutako Kristoren eta Doloretako Andre Mariaren irudiak daude, bere semearen Pasioaren eta Heriotzaren aurrean minduta dagoen Jaunaren Ama. Ezkerreko horman, San Pedro apostoluaren tailua duen erretaula xume bat ikusten dugu.

“Izan ere, Jainkoak hain maite izan zuen mundua, non bere Seme bakarra eman baitzion, harengan sinesten duenik inor gal ez dadin, baizik betiko bizia izan dezan”

Joan 3, 16

Jarraian, hurrengo kaperarantz eta burdin sare soil baten alde banatan Santa Teresa Jesusena eta Santo Domingo Guzmanena ikus ditzakegu, hurrenez hurren Karmeldar Oinutsen eta Domingotarren ordenaren sortzaileak. Santu hauek Zangozako baserritarren zaindaria den San Roman kaperaren sarrera zaintzen dute. Hauek tenpluaren hegoaldeko hormari atxikitako kapera handi hau eraiki zuten beren omenez. San Romanen erretaula barroko estilokoa da eta Pedro Onofre Coll maisuak egin zuen 1722an, 225 dukateko prezioan. Hiru kaleetan banatuta dagoen gorputz bat dauka eta kaperaren hondora egokitzen da. Behealdean, Zangozako leial batek XVIII. mendean Erromatik ekarritako martiriaren erlikiak daude. Bere gainean, erdiko horma-hobian, San Romanen bustoa dago, soldadu erromatarraren jantziarekin eta martirioaren palma eskuan duena. Alboetan, San Joan Bataiatzailearen eta San Blasen irudiak daude, zutabe salomonikoen artean, eta santuaren bizitzako eszenak dituzten bi goi-erliebe; “San Romanen bihurketa San Lorenzoren martirioan”, non San Romanek eta aingeru batek laguntzen dioten, borreroek sua trabatzen duten bitartean, eta “San Roman, epailearen aurrean, heriotzara kondenatzen dute”. San Romanek San Lorenzoren ausardia eta fedea miretsi zituen eta Jaunak eta ikusten zuen ereduak inspiratuta, Jesukristo bere bihotzean onartu zuen. Jarrera horrek konbertitzera eta bere bizitza Haren alde ematera eraman zuen. Lehen goi-erliebean ikus daitekeenez, eszenako protagonista ez da San Lorenzo martirizatua izaten, baizik eta San Roman bere bihurketan. Argi izpiek goiko ezkerreko angelutik argitzen dute pertsonaia hau, Jainkoak santu bihurtuko litzatekeen borreroaren bihotza ukitu duela eman dezan. Goiko gorputzean, San Lorenzoren tailua ikus dezakegu, eta “San Romanen Martirioa” erliebea, berriz, obalo delikatu baten barruan, bere neurri txikiengatik oharkabean igarotzen dena. Multzoaren bikaintasuna handitu egiten da kupularen dekorazio piktoriko deigarriarekin. Bertan, santua garaipenaren palmarekin irudikatzen da, zerura iristean hodei baten gainean belauniko, kupula dotoreari eusten dioten petxinek hiriarekin zerikusia duten santuak irudikatzen dituzten bitartean: Done Jakue, San Jose, San Martin Gotzaina eta San Sebastian.

Alboko kaperan Jesusen Bihotz Sakratuaren erretaula dago. Kristok Maitasunaren bere bihotz gartsua erakusten digu eta bere Maitasun amaigabearen misterio handian sartzeko gonbidapena izan nahi du. Goiko aldean, San Franco eta Lisieuxeko Santa Teresita tailuak ikusten ditugu, Jesusen Bihotz Sakratuaren Andre Mariari laguntzen, haurrak bihotza baitarama eskuan.

Tenpluaren burualdean, eskuineko absidean, Done Jakueren Apostoluaren harrizko eskultura monumentala dago, ia bi metroko tamaina duena. XIII. mendearen amaieran egina gotiko estiloan, Done Jakue Erromesa irudikatzen du oinez ibiltzeko posizioan. Ezkerreko eskuan, ebanjelioak ditu, eta eskuinean, erromesaren pordoia. Nabarmenak dira haren burua eta bekain okertuak, begi almendratuak eta kizkur geometrikoko bizarra dituen aurpegi obalatua, garaiko eskultura frantsesaren berezko ezaugarriak. Done Jakue Bideko Apostoluaren eskultura garrantzitsuenetako bat da. Tailua ezkutatuta egon zen 1964ra arte, orduan alboko kapera batean aurkitu baitzuten, lurperatuta.

“Ez al dakizue Jainkoaren tenplu zaretela eta Jainkoaren Espiritua zuengan bizi dela?”

I. Korintoarrei 3, 16

Epistolaren nabea zeharkatu eta agian ezagutzen ez zenituen gaiak eta irudiak aurkitu ondoren, tenpluaren burualdera iritsi gara. Bere absidean, parrokiaren titularra den Done Jakue Apostoluaren erretaula nagusia dago. 1773an amaitutako obra bikaina da, homogeneotasunagatik nabarmentzen dena. Harmoniaz txertatzen da tenpluaren burualde erromanikoan, eta Nafarroako rokoko estiloko lehen erretauletako bat da. Santiagoren erretaula izan arren, Belengo Ama Birjinaren irudi eder eseriak erdiko horma-hobia hartzen du. Badirudi santuak gure amari eman nahi izan diola protagonismoa. Andre Mariaren irudiaren alboetan, Xabierko San Frantzisko eta San Fermin, Nafarroako zaindarien tailuak daude. Goiko gorputzean, tenplua sagaratuta duen Done Jakue Apostoluaren irudia ikus daiteke, San JoanetaSan Pedroren ondoan. Jaunaren hiru apostolurik hurbilenak izan ziren. Multzoa Aita Betierekoaren irudiak koroatzen du, Ezekiel profetaren ikuspenean bezala irudikaturik; bizarra zuria duen agure bat, munduaren esfera bati eusten diona, eta bere eskuinarekin bedeinkatzen gaituena, hiru hatz altxatuz. Irudi hau zeinu hirukoiztarren batuketa da.

Erretaula bikain honen behealdean, Andre Mariaren irudiaren oinetan, tenpluan aurkitzen dugun altxorrik handiena oharkabean igarotzen dela dirudi, Jaunaren Eukaristia Presentzia Sagrarioan. Kristok salbatu eta berrerosi gaitu, dohainik oparitu digu betiko bizitza eta beti dago gure ondoan.

“Dohain hutsez zarete salbatuak sinesmenaren bidez; eta hau ez dator zuengandik, baizik eta Jainkoaren emaitza da; ez dator egintzetatik, inor harro ez dadin. Izan ere, Jainkoak eginak gara; Kristo Jesusengan sortu gaitu, on egiten saia gaitezen, Jainkoak guretzat aurrez erabakia zuen bezala”

Efesoarrei 2, 8-10

Gure atzean, Iruñeko Behartsuen Ahizpatxoen eliza itxiaren arrosa-leihoa dago. Mende hasieran nolabaiteko eztabaidarekin, garaiko eta estiloko ezberdintasunengatik, lekualdatu zuten, baina barruti sakratuari argitasun handiagoa ematen dio. Gure bisitarekin jarraitzen dugu Ebanjelioaren nabera joanez. Goialdean, San Sebastianen irudia dago, geziz betetakoa. Herriak debozio handia dio martiriari, Zangozako zaindaria eta izurritearen aurkako babeslea delako.

Parrokia-organoa, Fatimako Andre Mariaren tailu delikatua eta bakulua, liburua eta orein bat oinetan dituenSan Gilen erliebe barroko bitxia alde batera utzita, alboko kaperara iritsi gara, non kopa itxurako bataiarri soila baitago. Bertan, belaunaldiz belaunaldi, Zangozako seme-alabek bataioa jaso dute. Sakramentu hau kristau bizitza ororen oinarria da, Espirituaren bizitzaren ataria eta gainontzeko sakramentuetara sartzeko atea. Hemen jasotzen den Bataioaren bidez, bekatutik askatuak gara Kristoren kide izateko eta Elizan sartzeko.

“Bene-benetan diotsut: Ezin izango da inor Jainkoaren erreinuan sartu, uretik eta Espiritutik jaiotzen ez bada”

Joan 3, 5

Eskuineko horman, San Ramon Nonato, haurdunen zaindaria, eta zutabe baten gainean, San Luis Gonzaga, bizitzaren babeslea eta gazteen zaindaria, tailuak daude. Jarraian, hemen dauden bi erretaula txikietako bat dago.  San Eloyren XVI. mendeko erretaula platereskoa da. Bere busto-erlikiak erdiko horma-hobia hartzen du. Gotzain denez, mitra eta mailu bat ditu eskuan, bere zaindaria den zilargin eta bitxigileen gremioaren ezaugarria. Urregileen kofradia ugaria zen eta garai hartan ondo kokatuta zegoen. Erretaula bikain hau bere omenez ordaindu zuen. Behealdean, “Jaunaren Eraistea” irudikatzen da, Lau Ebanjelarien eserien artean; San Joan eta San Marko ezkerrean, eta San Lukas eta San Mateo eskuinean. Lehenengo gorputzean, San Eloyren bi aldeetan, San Agustin eta San Antonio Abadea ikusten ditugu, eta San Frantzisko Asiskoa eta San Domingo. Bigarren gorputzean, Santa Barbara eta Santa Luzia, eta Santa Ageda eta beste Santa Martiri bat. Kalbario batek, berriz, multzoa errematatzen du. Erretaula hori zaharberritu eta horma hezetasunetik babesteko bereizteak 6.000 euro baino gehiagoko kostua izan zuen 2022an Zangozako eliztarrentzat. Sinestunen eskuzabaltasunari esker, altxor artistiko hauetaz goza dezakegu.

Hurrengo erretaula, gorputz bakarrekoa, San Martin Gotzainari eskainita dago, San Joan Bataiatzailea eta San Jose Jesus Haurrarekin batera. Armarri heraldikoen artean, Santa Maria Magdalenaren erliebeak errematatzen du. Bi erretaulen artean, San Jorge eta San Antonio Abaden tailuak ikusten ditugu.

Ziur aski, tenpluaren alboko hormetan, GURUTZE-BIDEKO hamalau egonaldietako erliebeak ikusi dituzu. Askotan, badirudi Jesusi bere Pasio eta Heriotzan laguntzea hilobian amaitzen dela, eta ahaztu egiten dugu Gurutzea ez dela porrota, bere Berpizkundearekin iritsiko den heriotzaren gaineko behin betiko garaipenaren atarikoa baizik. VIA LUCIS

“Gure salbamena Kristoren odolaren oparia da, dena da doakoa Jainkoaren dohaina eta gureganako baldintzarik gabeko maitasuna”

Nabe honetako azken kaperara iritsi gara, tenpluko zaharrenera. Erretaula Fermin de Lubian y Sos Jaunak, Iruñeko katedraleko priorea, eman zuen. Elurretako Andre Mariari eskainita dago, eta haren tailu originala da nagusi multzoan. San Jose, Jesus Haurra besoetan duena, eta San Joakin, Ama Birjinaren aita eta, beraz, Jesusen aitona, eskultura barrokoek babesten dute. Teilatupean, Santa Eulalia eta San Andres tailuen artean, Jesusek aukeratutako lehen apostoluaren, erliebe altu bat bereiz dezakegu, “Ama Birjinak bere lehengusina Santa Isabeli egindako bisita” eszenarekin. Familia emailearen armarri harrigarri batek errematatzen du multzoa.

Alboko horman, zeruko hondo baten gainean, Mirari Dominaren Andre Mariaren irudi delikatua dago, bi aingeruk lagunduta. Bitartean, beste aldeko horman dagoen horma-hobi txikian, Zisneko Ama Birjina aurkitzen dugu, Ekuadorren debozio handiko Ama Birjina.

Artea eta espiritualtasuna batu ditugun gure bisita amaitu egiten da. Zure bisita atsegina izatea espero dugu. Giza eskuek Jainkoaren Aintza handiagoarentzat eraikitako tenplua utzi eta zure bideari jarraitu aurretik, otoitz-une batzuk izatera gonbidatzen zaitugu. Isilik eser zaitezke Ama Birjinaren presentzia abegikorraren aurrean, bere emankizun eta esker oneko bizitza hausnartzeko, Done Jakue Apostoluaren bitartekaritza eskatzeko eta Jainkoari gorazarre egiteko eta Sagrarioan Eukaristia Presentzian laguntzeko. Horretarako, une honetan lagungarri izango zaizkizun otoitz batzuk jartzen dizkizugu eskura. Era berean, testuko loturei esker, tenpluko erretauletako Santuen bizitza ezagutu dezakezu.

“Zatozte niregana, nekatu eta zamatu guztiok, eta neuk emango dizuet atseden. Hartzazue nire uztarria eta ikasi niregandik, gozoa eta bihotz-apala bainaiz ni, eta aurkituko duzue bizitzarako atsedena; eramanerraza baita nire uztarria eta arina nire zama”

Mateo 11, 28-30